Λούσιεν Λέβι Μπρουλ,1857-1939 (Lucien Levy-Bruhl)

Γάλλος φιλόσοφος ψυχολόγος και ανθρωπολόγος. Από το 1899 δίδαξε ιστορία της σύγχρονης φιλοσοφίας στη Σορβόννη, και ήταν εκδότης της Revue philosophique de la France et de l’etranger. Έγινε ιδιαίτερα γνωστός από τις μελέτες του πάνω στην πνευματικότητα των πρωτόγονων πολιτισμών.

Μελετώντας μια μεγάλη ποικιλία από πηγές -ταξιδιωτικά ημερολόγια, αναφορές των (Ιησουϊτών κυρίως) ιεραποστόλων και την εθνογραφική λογοτεχνία- σχετικά με τις διανοητικές λειτουργίες των ανά τον κόσμο φυλετικών κοινωνιών, κατέληξε στο βιβλίο του Les Foctions Mentale dans les sociétés inférieures ότι η σκέψη των ιθαγενών είναι «προ-λογική» και «μυστικιστική».

Η άποψη του, σήκωσε θύελλα διαμαρτυριών ανάμεσα στους ανθρωπιστές της εποχής του, καθώς κάτι τέτοιο θα συνεπαγόταν ότι υπάρχουν άνθρωποι διανοητικά υποδεέστεροι-άποψη με φοβερές πολιτικές συνέπειες».

Ό,τι διαφοροποιεί τις διάφορες κοινωνίες δεν είναι το επίπεδο νοημοσύνης αλλά ένας τελείως διαφορετικός τρόπος σκέψης, τονίζει ο Levy-Bruhl. Είναι δίκαιο να εξετάζουμε και ακόμα περισσότερο, να κρίνουμε τους «πρωτόγονους» για εμάς πολιτισμούς, σαν σκεπτόμενους ανόητα, επειδή απλά δεν σκέφτονται «σωστά», λογικά, δηλαδή σαν κι εμάς;

Είναι τελικά μονάχα η λογική που ορίζει την ανωτερότητα ή όχι του ανθρώπινου πνεύματος;

Υποστηρίζει ότι η αναπαράσταση του κόσμου, το τι είναι αληθινό, για τους ιθαγενείς δε βασίζεται σε λογικές διεργασίες αλλά είτε στην εμπειρική παρατήρηση της φύσης, είτε σε ένα διαρκή μυστικισμό που διαπνέει όλες τις αντιλήψεις και τις πράξεις τους. Όχι η σκέψη ούτε η οργάνωση αλλά η ευνοϊκοί ή δυσμενής παρέμβαση των υπερφυσικών δυνάμεων ορίζει τον κόσμο και τη ζωή τους. Κατά πόσο βέβαια αυτός ο μυστικισμός είναι στη τωρινή του πολιτισμική φάση υγιής, μένει υπό αμφισβήτηση, καθώς συχνά όπως προκύπτει από τις πάμπολλες μαρτυρίες, συσσωρευμένες στα βιβλία του, και οι πιο απλές λογικές συνέπειες, όπως απροσεξία →ατύχημα , ή γήρανση→θάνατος αγνοούνται και ερμηνεύονται κάτω από το πνεύμα ισχυρών προκαταλήψεων και δαιμονολογίας, θα λέγαμε, μεσαιωνικού τύπου. Παρόλα αυτά, μέσα από τα βιβλία του αποκαλύπτονται, κάτω από νέο φως, και όψεις του μυστικισμού των ιθαγενών φυλών που η ομοιότητα τους ανά τον κόσμο και η υποβλητική ισχύς τους ξαφνιάζει, και προβληματίζει τον Levy- Bruhl, όπως και κάθε σύγχρονό του, λογικά σκεπτόμενο Ευρωπαίο. (Πιθανόν οι πρόσφατες επιστημονικές θεωρήσεις του κόσμου και του χρόνου να έδιναν καίριες απαντήσεις στον φιλεύρενο αυτό ανθρωπολόγο, σχετικά με το παράλογο ή όχι κάποιων δοξασιών των ιθαγενών πληθυσμών). Το έργο του L’Áme Primitive .

Η Πρωτόγονη Ψυχή παρουσιάζει τις αντιλήψεις των φυλετικών κοινωνιών για την ατομική ψυχή, ενώ στο σημαντικότερο έργο του La Mentalité Primitive (Η Πρωτόγονη Πνευματικότητα), μέσα από τη συγκριτική μελέτη φυλετικών ομάδων της Αρχαίας Αμερικής της Αφρικής , της Ωκεανίας και των νησιών του Ειρηνικού αλλά και απομονωμένων πληθυσμών της Ασίας, ο Lévy- Bruhl αποκαλύπτει το κοινό νήμα που συνδέει το κοινό τρόπο αντίληψης των ιθαγενών ανά τον κόσμο: τη πίστη της απανταχού παρουσίας του υπερφυσικού στο φυσικό κόσμο, και την προτεραιότητα του συναισθηματικού τους κόσμου απέναντι στο λογικό νου. Όψιμα έργα του επεκτείνουν τη συγκριτική του μέθοδο πάνω στους μύθους, τα σύμβολα και την τελετουργία στον πολιτισμό των ιθαγενών.

Θα παρουσιάσουμε μερικά εδώ μερικά αντιπροσωπευτικά σημεία από το κυριότερο έργο του «Η Πρωτόγονη Πνευματικότητα»

-Παρατηρείται στους ιθαγενείς μια ανεξήγητη δυσκολία στο να παράγουν αφηρημένες ή λογικές σκέψεις. Ανεξήγητη, γιατί το φαινόμενο αυτό δε οφείλεται σε πνευματική υστέρηση, καθώς τα ίδια άτομα εμφανίζουν εξαιρετική παρατηρητικότητα, μνήμη, επιδεξιότητα για πράγματα του αισθητού κόσμου, ειδικά όταν τα επιθυμούν να τα αποκτήσουν.


- Για τον ιθαγενή δεν υπάρχει η λογική σχέση αιτία-αποτέλεσμα. Η βροχή πέφτει, ένα μοιραίο ατύχημα ή ο φυσικός θάνατος συμβαίνει, οι νίκες στον πόλεμο επιτυγχάνονται, μόνο εξαιτίας της παρέμβασης της αντίστοιχης πνευματικής δύναμης-θεότητας. Οι φυσικές αιτίες σχεδόν δεν έχουν σημασία.

-Οι ιθαγενείς έχουν μια έντονη εξοικείωση με το υπερφυσικό Παρακολουθεί και καθορίζει κάθε δράση τους. Οτιδήποτε μη συνηθισμένο, δεν μπορεί να έχει λογική αιτία: είναι επίδειξη δύναμης των αόρατων δυνάμεων που εκδηλώνουν τη θέλησή τους μέσα απ’ τα όργανα τους: 1) Τις ψυχές των νεκρών, 2) Τα πνεύματα που εμψυχώνουν καθετί στη φύση, 3) Τους μάγους.

-Τα πνεύματα έχουν ισχυρές επιθυμίες και συχνά πολύ κακές διαθέσεις: όποια δυστυχία πέσει στο χωριό η σε κάποιον άνθρωπο είναι η τιμωρία κάποιου δυσαρεστημένου πνεύματος. Τα πνεύματα πρέπει να είναι σεβαστά και να εξευμενίζονται με κάθε τρόπο. Αυτός που προκάλεσε τη δυσμένεια, συνειδητά ή ασυνείδητα, είναι μάγος ή όργανο μάγου- είναι καταραμένος και πρέπει να πεθάνει, γιατί αποτελεί θανάσιμο κίνδυνο για το σύνολο.

-Υπάρχουν δύο ψυχές σε κάθε άνθρωπο: 1) η εφήμερη, που του δίνει τη ζωή, και 2) το πνεύμα του, που επιβιώνει και μετά το θάνατο. Είναι αυτό που ταξιδεύει μακριά από το σώμα κατά τη διάρκεια του ύπνου και ζει, στον άυλο κόσμο εμπειρίες που είναι τόσο πραγματικές όσο και αυτές της ημέρας. Επομένως ένα άτομο είναι υπεύθυνο και τιμωρείται για τις ανήθικες πράξεις του στα όνειρα τα δικά του ή και των άλλων. Η σκέψη είναι το ίδιο δραστική με την πράξη.

-Τα όνειρα είναι ένας συχνός τρόπος με τον οποίο τα πνεύματα επικοινωνούν με τους ανθρώπους- οι επιθυμίες τους, όποιες κι αν είναι πρέπει να γίνουν σεβαστές.

-Ένας άλλος τρόπος επικοινωνίας είναι οι οιωνοί. Ο ιθαγενής δεν χρειάζεται να σχεδιάσει το μέλλον: είναι ήδη παρόν και του αποκαλύπτεται μέσα από οιωνούς, όνειρα και οράματα. Αυτά, κι όχι η σκέψη οι ικανότητες του , καθορίζουν την ΄τύχη του.

-Ο αρχηγός της φυλής είναι διορισμένος από το θείο: αυτός είναι ο ανώτατος κριτής, ο οδηγός στον πόλεμο και στην ειρήνη, ο αρχιερέας. Καθαγιάζει τα όπλα και τα εργαλεία, επικαλείται τις αόρατες δυνάμεις, πρωτοστατεί στις τελετές.

Διαβάζοντας τα βιβλία του Lévy Bruhl, μέσα από την ατέλειωτη ποικιλία των αφηγήσεων για ανθρώπους και πολιτισμούς τόσο μακρινούς από το δικό μας, μπορούμε να εξοικειωθούμε με τη διαφορετικότητα και την ποικιλία του ανθρώπινου πνεύματος, να αποδεχτούμε ακόμα και να την εντάξουμε στο δικό μας ορίζοντα διευρύνοντας τα όρια της αντίληψής μας. Αυτό οφείλεται στον νηφάλιο τρόπο με τον οποίο ο Lévy Bruhl, παρουσιάζει αυτούς τους εκλιπόντες σιγά-σιγά κόσμους και το πνεύμα τους μ’όλες τις δεισιδαιμονίες και τους παραλογισμούς τους και παράλληλα με όλο το μεγαλείο και την πνευματικότητα που ακόμα διατηρούν.


Βιβλιογραφία:

• Lucien Lévy Bruhl, La mentalité primitive, AMS PRESS, New York. Αγγλική μετάφραση: Lilian A. Clare

Ηλεκτρονικές διευθύνσεις:

www.infoplease.com/ce6/people/A0829590.html
www.hartfordinstitute.org/ency/Levy-Bruhl.htm